Lang zal die leven!

Even wennen?

Neutrale voornaamwoorden

De woorden hij en zij zijn specifiek mannelijk of vrouwelijk. Je kunt ze niet gebruiken wanneer het geslacht van een persoon onbekend of onbepaald is. Soms schrijven we daarom hij/zij (uitgesproken als hij of zij of zelfs nadrukkelijk hij schuine-streep zij), maar dit "loopt niet lekker", en leidt af. Ook als het geslacht wel wordt benoemd, maar irrelevant is, kan het afleiden van de boodschap.

Met een neutraal voornaamwoord kun je altijd verwijzen naar iemand, ook als die een vrouw of een man is. Voor het meervoud heeft het Nederlands al neutrale voornaamwoorden: zij hebben. Het vragend voornaamwoord in wie heeft verandert ook niet als het geslacht van de persoon al bekend is. We accepteren dat het geslacht in een zin onbekend of irrelevant kan zijn.

Maak opnieuw kennis met het woord die, dat makkelijk kan worden gezien als afkorting van diegene. Het woord die is in het Nederlands al lang in gebruik als genderneutraal aanwijzend voornaamwoord, maar kan ook fungeren als persoonlijk voornaamwoord.

Een verkeerd gekozen genderspecifiek voornaamwoord kan vervelend zijn, maar een neutraal voornaamwoord zoals die, jullie, of wie is ook intentieneutraal: het is geen compliment, maar vooral ook geen belediging.

Derde persoon enkelvoud

Mannelijk Vrouwelijk Neutraal
Gangbare vormen:
onderwerpsvorm hij zij, ze die
voorwerpsvorm hem, 'm haar, d'r die
bezitsvorm zijn, z'n haar, d'r dies
Voornaamwoorden met tweede naamval (achterhaald):
aanwijzend voornaamwoord diens dier dies
vragend voornaamwoord wiens wier wies

Voorbeelden

Lang zal die leven, lang zal die leven,
Lang zal die leven in de gloria!
Die leve hoog, die leve hoog!
Zo hoog! Zo hoog! Die leve hoog!
Er is er een jarig, hoera, hoera!
Dat kun je wel zien, dat is die!
...
Die leve lang, hoera, hoera.
die leve lang, hoera, hoera,
die leve lang, hoera!

Onbegrip

Is dit echt nodig?
Veel mensen zijn op zoek naar een genderneutraal woord om constructies zoals hij/zij te vervangen. Er is al veel over geschreven: je hoeft niet lang te zoeken om talloze artikelen en discussies te vinden. Er zijn uitgebreide stijlgidsen geschreven over hoe je zinnen helemaal kunt verbouwen, zodat ze genderneutraal worden. In veel situaties zal die niet nodig zijn, maar het is makkelijk en functioneel, zonder noemenswaardige nadelen. Het komt in het begin misschien grammaticaal wat vreemd over, maar het woord is vertrouwd en wordt meestal begrepen zonder dat je het hoeft uit te leggen.
Moet ik dit gaan gebruiken?
Iedere taalvernieuwing is volledig vrijwillig. Je hoeft er niet aan mee te doen. In bepaalde kringen kan vooruitstrevende of afwijkende taal tot weerstand leiden, in andere kringen zal het echter zeer worden gewaardeerd. Besluit zelf of, en wanneer, het voor jou handig is.
Taal ontstaat door gebruik, niet door het op te dringen met een website.
Deze pagina heeft twee functies: mensen op het idee brengen, en uitleggen hoe je die en dies kunt interpreteren als je het tegenkomt. Het was de makkelijkste manier om dit idee met de onderliggende overwegingen aan een groter publiek te presenteren. Daarna is het afwachten of er inderdaad behoefte is aan dergelijke woorden.
Wij zingen altijd Lang zal ze leven!, ook als ze een jongen is.
Dat is inderdaad enigszins gebruikelijk, en op zich een heel goed voorbeeld dat iemands geslacht er vaak niet toe doet. En grammaticaal gezien zou die in dit liedje hier een verbastering van hij kunnen zijn. Maar zeg zelf, vind je ook als die een jongen is niet veel natuurlijker overkomen dan ook als ze een jongen is? Het woord ze is steeds vrouwelijk of meervoud, het woord hij of ie is mannelijk. Maar omdat die van oudsher een aanwijzend voornaamwoord is, en het in die betekenis steeds genderneutraal is, is het heel haalbaar om die neutrale betekenis door te trekken naar andere functies van het woord.
Wat is er mis met het?
Het is grammaticaal onzijdig, oftewel geslachtsloos. Dat is heel iets anders dan geslachtsneutraal. Hoewel een grammaticaal geslacht niet per se overeen hoeft te komen met het daadwerkelijke geslacht (denk aan het meisje, dat grammaticaal onzijdig is, maar semantisch vrouwelijk), is het voor nieuw taalgebruik wel wenselijk om misverstanden en discussie te beperken. Het woord het is niet goed bruikbaar voor vrouwen en mannen, en zal in veel situaties worden opgevat als belediging. Een neutraal voornaamwoord is niet alleen genderneutraal, maar ook intentieneutraal: het is niet specifiek negatief en ook niet specifiek positief bedoeld.
Moeten we van hij en zij af?
Nee, de mannelijke vorm en vrouwelijke vorm blijven prima geschikt wanneer je weet dat ze kloppen. De neutrale voornaamwoorden zijn een verrijking van de taal, die je kunt gebruiken als dat beter uitkomt.
Geslacht en gender worden hier door elkaar gebruikt.
Het is niet altijd mogelijk of nodig, om specifiek onderscheid te maken tussen de begrippen genderidentiteit, biologische sekse, en grammaticaal geslacht. Of welke andere combinatie van deze woorden dan ook. Het algemene persoonlijke voornaamwoord die en de varianten ervan zijn ook op dit gebied neutraal, en juist bedoeld om de focus van deze begrippen af te leiden wanneer deze niet het onderwerp zijn, maar het om mensen gaat ongeacht hun geslacht, gender, en/of sekse.

Verantwoording

Waarom een bestaand woord hergebruiken, in plaats van een volledig nieuw woord?
Zodat het niet al te vreemd klinkt, en daarmee de kans toeneemt dat mensen het ook willen (of durven te) gebruiken. Het interessante aan die is dat het in veel situaties al normaal klinkt, omdat het dat ook is. Door van dit woord, dat oorspronkelijk alleen een aanwijzend voornaamwoord was, enigszins geforceerd ook een persoonlijk voornaamwoord te maken, kan het rijtje worden afgemaakt zonder dat het allemaal nieuw is. Het woord dies is een zeldzaam aanwijzend en betrekkelijk voornaamwoord, en kan ook goed een extra functie krijgen. Het voelt vertrouwd aan, omdat we die al kennen, en het vormen van een bezitsvorm door ergens een s achter te plakken ook een bekend fenomeen is binnen onze taal. Een bijkomend voordeel van het gebruik van bestaande woorden, is dat de spellingscontrole ze accepteert.
Waarom zou je bij het introduceren van een nieuwe vorm ook rekening houden met achterhaald taalgebruik?
Die, die zelfs thans archaïsche woorden bezigt, wenst zich wellicht eveneens te bedienen van enigerlei schier moderne vormen, ter decoratie van dies pseudo-oubollige frasen. Vergelijk het met moderne stopcontacten en lichtschakelaars die het uiterlijk hebben van de oude bakelieten versies: soms wil je een klassieke uitstraling, maar wel een veilige omgeving naar hedendaagse normen.
Waarom is de voorwerpsvorm gelijk aan de onderwerpsvorm?
Omdat het kan: bij eigennamen en aanwijzende voornaamwoorden maken we in het Nederlands ook geen onderscheid, en we kunnen daar goed mee omgaan. Onnodige complexiteit is onnodig.
Waarom de term genderneutraal, in plaats van non-binair?
Omdat de term non-binair vooral wordt gebruikt om specifiek aan te duiden dat iemand niet man en niet vrouw is, maar allebei of geen van beide. Biologisch en qua identiteit bestaan er diverse niet-binaire vormen, maar het gaat bij die om een neutraal woord, dat ook voor bijvoorbeeld wel-binaire, cisgender vrouwen en mannen kan worden gebruikt. (Er bestaat een genderspecifiek niet-binair persoonlijk voornaamwoord: hen, enkelvoud.)
Waarom dies? in plaats van een ander woord?
Met de vrouwelijke vorm dier en de bekendere mannelijke vorm diens, heeft dies aspecten van allebei: het heeft de s van de mannelijke vorm, de vierletterigheid van de vrouwelijke vorm. Daardoor komt het woord, ondanks dat het voor veel mensen nieuw zal zijn, toch vertrouwd over. We maken bezittelijke woorden meestal door aan het woord een s of 's toe te voegen, en dat lijkt hier ook goed te werken. Anderen hebben bedacht dat dier wel kon worden gebruikt hiervoor, en diens is in genderneutrale betekenis ook niet helemaal ongebruikelijk, maar beide zijn nu eenmaal nog steeds volop genderspecifiek in gebruik en daarmee problematisch als je juist een genderneutraal woord nodig hebt. Op zich is dies van oorsprong een mannelijk woord, maar er is volgens Wikipedia letterlijk nog maar één gebruik overgebleven: de uitdrukking wat dies meer zij. Het zal tot geen enkele verwarring leiden als dit woord voortaan genderneutraal wordt gebruikt. Het woord wies is voor de volledigheid toegevoegd volgens hetzelfde letterpatroon, maar is wel nieuw als voornaamwoord (het is ook de verleden tijd van wassen, in de betekenis van groeien).

Andere voorstellen

enkelvoudig zij en hun (zoals het Engelse singular they)
In het Engels is het niet ongebruikelijk (maar ook zeker niet onbesproken) om de meervoudsvorm they ook als genderneutraal enkelvoud te gebruiken, terwijl het grammaticaal wel in het meervoud staat. Het verschil tussen enkelvoud en meervoud is wel degelijk nuttig, en leidt ook in het Engels het gebruik van singular they, wel eens tot spraakverwarring: they left (zij zijn vertrokken) kan ook over een specifiek enkel persoon gaan (die is vertrokken), en je kunt alleen uit de context halen welke betekenis er bedoeld wordt. Daarnaast heeft het Nederlands de uitdaging dat wij verschillende werkwoordsvormen hebben voor enkelvoud en meervoud, terwijl het Engels meestal hetzelfde woord gebruikt: he can, she can, they can versus hij kan, zij kan, zij kunnen. De meervoudsvorm van het werkwoord versterkt het gevoel dat het over meerdere mensen gaat.
Non-binair hen, hun en die
Grammaticaal is hen/hun in het meervoud al best lastig, maar dat heeft mensen er niet van weerhouden om deze woorden te kiezen als non-binair voornaamwoord. Dit is vervolgens onder andere opgevat als genderneutraal voornaamwoord en zelfs als voornaamwoord voor transgenders. Volgens Transgender Netwerk Nederland zelf zijn deze voornaamwoorden echter juist niet bedoeld voor trans- of cisgender mannen en vrouwen, en dus niet genderneutraal. Wellicht dat het praktisch is om hen voor specifiek non-binair te gebruiken, en die voor genderneutraal.
lij, xij, qij, vij
Het is blijkbaar heel aantrekkelijk is om iets te hebben waar en daarom zingen we blij op rijmt, maar deze woorden vallen heel erg op en krijgen daarmee automatisch een extreme nadruk. Aan qij is interessant dat de q in het alfabet midden tussen h en z in zit, maar alfabetische numerologie is geen overtuigend argument. Deze opties lenen zich niet voor een geleidelijke introductie. En wat is de bezitsvorm? xijn of xaar?
zhij
Dit alternatief voor hij/zij kom je wel eens tegen in de praktijk en heeft een voordeel boven de andere ij-woorden: de betekenis is meteen duidelijk. Maar net als hij/zij is het moeilijk uit te spreken: ze-hij?. Het loopt niet lekker, leidt af, en komt nog erg binair over. De bezitsvormen zhaar en zhijn hebben hetzelfde probleem, en stellen je alsnog voor een lastige keuze.
die
Het woord die zoals op deze pagina wordt geïntroduceerd, is zeker niet nieuw, ook niet in de rol van persoonlijk voornaamwoord. Anderen hebben het al eerder voorgesteld en uit onderzoek blijkt dat die "reeds fungeert als een de facto genderneutraal voornaamwoord". De website Lang zal die leven is een poging om het idee verder te verspreiden met een aparte webpagina, omdat de meeste voorstellen voor die verstopt zijn in gedateerde artikelen die op de achtergrond zijn geraakt. De uitwerking met die als voorwerpsvorm, dies als bezitsvorm, en de voornaamwoorden in tweede naamval dies en wies, lijkt wel nieuw.
"Ik heb een beter idee!"
Ga ervoor! Het gaat om het idee, niet om de specifieke uitvoering. Als jouw idee beter is, krijgt het vast vanzelf de navolging die het verdient. Maar het zal lastig zijn om iets te vinden dat net zo natuurlijk overkomt als Lang zal die leven, wat we al zeker tientallen jaren zingen. Natuurlijk is dat kun je wel zien, dat is die een nieuwe toepassing, maar het is helemaal niet vergezocht.

Bezwaren weggewuifd

In het Engels is die een werkwoord, dat sterven betekent.
Die is een gangbaar Nederlands woord, en dat heeft vooralsnog niet tot grote consternatie geleid. Behalve wellicht die reclame met de tekst Mama, die, die, die... Alsjeblieft.
Wies is een ook voornaam.
Zowel de voornaam als het gebruik van achterhaalde vragende voornaamwoorden in de tweede naamval komen heel weinig voor, en sowieso kunnen voornamen en woorden best hetzelfde zijn.
Dit taalgebruik wordt (nog) niet erkend door de Nederlandse Taalunie.
De Leidraad en Woordenlijst Nederlandse Taal zijn prescriptief. De meeste taalkundigen werken descriptief, en onderzoeken de taal zoals die daadwerkelijk gebruikt wordt: in hun beleving verandert taal continu, bijvoorbeeld doordat mensen zich niet aan de voorgeschreven regels houden. Als iets nieuws maar vaak genoeg wordt gebruikt, wordt het vanzelf een keer standaardtaal. Wist je dat de voorgeschreven spelling van het Nederlands alleen voor overheid en onderwijs wettelijk verplicht is? Verder mag iedereen zelf bepalen wat die zelf correct vindt. Als je te veel van de standaardtaal afwijkt, snappen andere mensen je niet meer, maar dit risico lijkt met die en dies heel klein.